Onderzoekt en verzamelt de geschiedenis van werk, werkenden en arbeidsverhoudingen wereldwijd

Anton Pannekoek altijd linksbuiten

Anton Pannekoek werd in 1873 geboren in een doorsnee middenklasse-gezin, maar ontwikkelde zich tot prominent sterrenkundige en marxistisch theoreticus.
Een sleutelfiguur in die ontwikkeling was zijn leraar natuurkunde en kosmografie op de HBS in Apeldoorn, Jan Martinus Smit. Smit trok op zaterdagmiddag met zijn leerlingen de natuur in en besprak al botaniserend de sociale ongemakken en ontwikkelingen van die tijd. De bevlogen leraar deed dat ongetwijfeld vanuit het socialistisch gedachtengoed waarvoor hij al langer grote sympathie koesterde.

In 1899 las Anton, die in Leiden sterrenkunde was gaan studeren, Edward Bellamy’s utopische roman Gelijkheid voor Allen (Equality, 1897). Hij beschreef dit later als een ommekeer in zijn leven.
Anton werd van liberaal nu socialist en meteen mede-oprichter van de SDAP-afdeling Leiden.
Het laatste zetje naar links kwam van zijn vrouw, Johanna Nassau Noordewier, die al socialist was toen ze Anton leerde kennen en in 1903 met hem trouwde. 

In de SDAP opereerde Pannekoek van meet af aan op de linkervleugel. Hij raakte daarom meer dan eens in de clinch met partijleider Troelstra. In 1903, het jaar van de grote Spoorwegstaking, verweet Pannekoek ‘Troeleman’, zoals hij hem stiekem noemde, een slappe houding en bemoeizucht rond de tweede (vervolg)staking. De arbeiders konden toch zelf het beste uitmaken of en wanneer ze weer zouden gaan staken? Dacht de leider soms dat hij onfeilbaar was? (dossier in archief Pannekoek, inventarisnummer 209) Zo weinig respect als Pannekoek voor Troelstra en voor leiders in het algemeen had, zo veel had hij voor ‘arbeiders die met rustige zekerheid hun weg gingen, zich voortdurend ontwikkelden …op hen, voelde ik, steunde ik zelf ook’ (Herinneringen, p. 149). Een voorbeeld was Hein Marks van de SDAP-afdeling Leiden, een timmerman, ‘energieke fikse kleine kerel, solide, ik was dikwijls bij hem aan huis en leerde alle kwesties van arbeidersleven daar van de praktische zijde zien.‘(Herinneringen p. 82)

Vanuit deze positieve ervaringen met het prototype van de arbeider schoof Pannekoek steeds verder op naar links.
Hij woonde en werkte enige tijd in Duitsland, waar hij ook al vrij snel moeite kreeg met de Sozialdemokratische Partei Deutschlands SPD en waar hij met Rosa Luxemburg oppositie ging voeren tegen het reformisme in de sociaal-democratie.
In Nederland werd hij in 1909 ‘buitenlid’ van de nieuwe marxistische partij SDP, de latere Communistische Partij CPH/CPN.  
Pannekoek voelde allengs meer weerzin tegen het leninistische voorhoede-model waarop die partij dreef.

Hij ontwikkelde zich tot radenkommunist en werd samen met zijn vriend Herman Gorter de belangrijkste theoreticus van deze ultralinkse stroming, die uitging van het spontane zelf-organiserend vermogen van de arbeiders. Voor leiders of voorhoedes was in deze visie geen emplooi.  
Niet Pannekoek of Gorter, maar de eigenheimer Rinus van der Lubbe, ook al uit Leiden, zou uiteindelijk de bekendste radenkommunist aller tijden worden.
In 1921 werd ook de CPH Pannekoek te gortig en zei hij iedere vorm van partijleven vaarwel.
Wel was hij een van de hoogstens tien personen die (tot 1940) achter de weidse naam ‘Groepen van Internationale Communisten’ schuil gingen en het Persmateriaal van de GIC volschreven .

Na zijn vertrek uit de CPH ging Pannekoeks sterrenkundig werk hem steeds meer in beslag nemen. Hij hield de werelden van wetenschap en politiek strikt gescheiden. In 1944, tijdens de hongerwinter, schreef hij in Arnhem bij een enkel kaarsje zijn memoires over de arbeidersbeweging en de sterrenkunde, als twee aparte manuscripten. Ze werden niettemin  in één band uitgegeven in de reeks ‘De Nederlandse Arbeidersbeweging’ bij Van Gennep (1982).
Pannekoek had zijn archief begraven in de tuin en dat is bij de gevechten om de stad dan ook verloren gegaan. Het na-oorlogse gedeelte – Pannekoek overleed in 1960 – berust op het IISG.

Dit stukje verschijnt ter gelegenheid van de conferentie over Anton Pannekoek in juni 2016

Sporen van Anton Pannekoek zijn op het IISG te vinden in:

(tekst Margreet Schrevel)

Geplaatst: 
26 april 2016